کرکس هما نماد تنوع زیستی قزوین شد

محیط زیست > تشکل‌ها- همشهری‌آنلاین:
به پیشنهاد اداره کل حفاظت محیط زیست استان و تصویب سازمان حفاظت محیط زیست بزرگترین گونه کرکس با نام "هما" به عنوان نماد تنوع زیستی استان قزوین انتخاب و معرفی شد

به گزارش ایرنا به گفته روابط اداره کل حفاظت محیط زیست استان قزوین هما با نام علمی جیپاتوس بارباتوس از گونه‌های کمیاب و بومی ایران است.

براساس این گزارش کارشناسان و محیط بانان استان قزوین در حین اجرای عملیات تخمین فراوانی جمعیت وحوش، تعداد کمی از این پرنده منحصر به فرد و افسانه‌ای را در زیستگاه‌های مناطق الموت و طارم سفلی یافته اند.

این پرنده بزرگترین گونه کرکس، بسیار گوشه‌گیر و بی‌آزار بوده و اغلب به آرامی و بی‌سرو صدا در مناطق کوهستانی به پرواز در می‌آید.

هما با تغذیه از لاشه جانوران محیط‌زیست را پاکسازی کرده و در جلوگیری از انتشار عوامل بیماری‌زا در محیط زیست نقش مهمی ایفا می‌کنند.

کارشناسان محیط طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان قزوین از این پرنده تعدادی عکس و تصویر تهیه کرده [مرغ سعادت: اولین عکس هما] و در حال برنامه‌ریزی جهت مطالعه دقیق وضعیت زیستی این‌گونه در زیستگاه‌های مختلف و معرفی آن به عنوان یکی از جاذبه‌های طبیعت‌گردی استان هستند.

 

مرغ سعادت: اولین عکس هما در همشهری

محیط زیست > حیوانات- گروه محیط زیست:
نه فقط عامه مردم،حتی بسیاری از دانش آموختگان ایرانی تصور می‌کنند «هما» نامی است در ردیف سیمرغ و عنقا و صرفا یک افسانه است،

در حالی که این پرنده یکی از گونه‌های موجود و جذاب طبیعت ایران بوده و در منطقه البرز مرکزی یک پرنده بومی محسوب می‌شود. اگرچه این گونه کم نظیر نیز در معرض انقراض قرار داشته و مشاهده آن سال به سال کمتر شده است، آنچنان‌که در دره لار در  دامنه‌های توچال  که پیش از این هما پرنده‌ای پرشمار بود، هم اکنون سال‌هاست که دیگر این پرنده دیده نشده است.

تصویر،  از آن جهت که از نزدیک پرنده هما را نشان می‌دهد،  می‌تواند در محیط زیست یک اتفاق نادر و بسیار جذاب به شمار آید. در 16سال گذشته در روزنامه همشهری بارها گزارش‌ها و اخباری درباره هما چاپ شده؛ اما این نخستین بار است که عکس آن در این روزنامه به تماشای خوانندگان ارجمند گذاشته می‌شود. این عکس بی‌نظیر را مهدی بیژنی فر در ارتفاعات شکرآب پارک ملی تندوره (در شهرستان درگز) در شمال خراسان رضوی ثبت کرده‌است. این عکس به نام عکاس در مرکز ملی ایران‌شناسی ثبت شده‌است

 

هما ( پرنده ای افسانه ای یا واقعی؟)

پرنده ای افسانه ای یا واقعی؟

پرنده هما در اسطورههای ایرانی جایگاه مهمی دارد و معروف است که سایهاش بر سر هر کس بیافتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید به همین دلیل به مرغ سعادت معروف شدهاست

همای بر همه مرغان از آن شرف دارد
که استخوان خورد و جانور نیازارد
سعدی

در تخت جمشید که پایتخت هخامنشیان بودهاست دو مجسمه سنگی از هما پیدا شدهاست.این نشان میدهد که هما در زمان ایران باستان نیز پرنده سعادت بودهاست

هما؛ پرندهاي افسانهاي يا واقعي؟! چند درصد از ايرانيها ميدانند که هما؛ پرندهاي که نقش آن بارها درسرستونهاي تخت جمشيد بکار رفته و نامش در اشعار بزرگان ادب پارسي تکرارشده، چه نوع موجودي است؟!


حدود 45 سال پيش آقاي «ادوارد زهرابيان» نقش هما را به عنوان آرم هواپيمايي ملي ايران طراحي كرد، اما سابقه نام همابازميگردد به نوشتههاي گريشمن!
با اين وجود، حقيقتا چند درصد از ايرانيها ميدانند که هما؛ پرندهاي کهن نقش آن بارها و بارها در سرستونهاي تخت جمشيد به کار رفته و نام آن بارهاو بارها در اشعار بزرگان ادب پارسي تکرار شده، چه نوع موجودي است؟! موجوديکه از ديرباز در باورهاي مردم اين سرزمين نشانه خوشبختي و سعادت انسانهاي پاک نهاد آريايي بوده. اين پرنده نه تنها در ايران باستان بلکه در اساطيرمصر و يونان نيز صاحب کرامت است.

در ادبيات داستاني کهن اين مرز و بوم آمده است که هرگاه پادشاهي درميگذشته و وارثي براي جانشيني نداشته است، مردم را در ميداني جمعميکردند و همايي را رها ميساختند. هما بر روي سر يا شانه هر کس که مينشست آن شخص پادشاه آن سرزمين ميشد.
اکثريت قريب به اتفاق ايرانيان، هما را پرندهاي افسانهاي، همتراز ياشبيه به ققنوس ميدانند؛ پرندهاي که تنها در داستانها و اساطير باستاني وجود داشته است. با اين وجود زرتشتيان ايران که امروزه تعدادشان بسيار کمشده و با مشکلات بسيار زيادي براي ادامه زندگي در معدود روستاهاي مناطق کويري ايران مواجهاند به خوبي با اين پرنده آشنايي دارند. آنها تا همين چند ده سال پيش بر اين باور بودند که هرگاه هما به سراغ جسد فردي که برروي بلندي قرار داده شده است بيايد، آن فرد در عالم جاودان سعادتمند خواهد شد. از اين رو بود که ايرانيان زرتشتي هما را مرغ سعادت ميدانستند واينچنين است که حافظ بزرگ ميگويد:





هماي اوج سعادت به دام ما افتد اگر تو را نظري بر مقام ما افتد

اينها همه به اساطير و داستانها و باورهاي زيباي ايراني باز ميگردد، اما هما بر اساس آنچه که در واقعيت وجود دارد يک نوع لاشخور است با نام علمي "Gypaetus Barbatus". لاشخوري که تنها استخوانميخورد و يکي از بزرگترين جثهها را در بين 516 گونه پرنده کنوني ايران دارد. هما در حال حاظر جزو پرندگان حمايت شده ايران است و در ليست قرمز IUCN در رده پرندگان آسيب پذير قرار دارد.
پيشتر در زبان انگليسي هما را با اسامي چون"Bearded Vulture" , "Lamb Vulture" "Lammergeier", "Lammergeyer و يا "Lammergeir" ميشناختند. به جز يک نام در بقيه اين اسامي از واژه "Lamb" (بره) يا از ترکيب آن باپسوند استفاده شده است. اما در حال حاضر تقريبا تنها نام با مسماي "Bearded Vulture" در کتابهاي پرنده شناسي و يا دايرة المعارفهاي جانورشناسي مورد استفاده قرار ميگيرد. در واقع اروپاييان نخستين بر اينباور بودند که اين پرنده به برهها و نوزاد انسان آسيب ميرساند و از اينرو با مسموم کردن لاشه حيوانات و يا شکار، تعداد اين لاشخور را درکوهستانهاي قاره سبز به حداقل ممکن رساندند. اگرچه اروپاييان امروزهتدابير بسياري را براي حفظ و ازدياد نسل اين پرنده با شکوه انديشيدهاند،اما وضعيت زيستي اين پرنده هنوز هم در اروپا مورد رضايت نيست. در واقع همادر حال حاضر از مشکل کمبود تنوع ژنتيکي در ميان تعداد اندک باقيمانده ازجمعيت خود رنج ميبرد.

هما بيشتر زمان روز را در حال بال باز روي در ارتفاعات بالاي 3000 مترمناطق کوهستاني ميگذراند؛ آشيانه خود را بر روي سکو يا شکاف صخرههاي دورافتاده ساخته و در هنگام جوجه آوري به شدت از قلمرو وسيع 400 کيلومترمربعي خود، در برابر جفتهاي همنوع حفاظت ميکند. هماي ماده معمولا يک تخم و به ندرت دو تخم درون آشيانه ميگذارد و هر دو جنس نر و ماده در امرتغذيه جوجه همکاري دارند. در آشيانههايي که دو جوجه مورد تغذيه پدر ومادر قرار ميگيرند معمولا جوجه کوچکتر توسط جوجه بزرگتر از بين رفته وجوجه باقيمانده پس از گذشت 107 تا 117 روز شروع به تجربه اولين پروازهاي خود بر فراز آشيانه ميکند.
از نظر ريخت شناسي هما شباهت چنداني به ديگر لاشخورها ندارد. پرنده بالغ داراي بالهايي کم عرض، دراز ونسبتا نوک تيز است که طول بالهاي باز،گهگاه به 3 متر نيز ميرسد. دم بلند و لوزي شکل است؛ سطح پشتي بالها و دمبه رنگ سياه براق، سطح شکمي نارنجي مايل به زرد و سينه کاملا نارنجي رنگميباشد. سر و گردن اين لاشخور برخلاف ديگر کرکسها پوشيده از پر بوده وبرهنه نيست که دليل آن هم به عدم لاشه خوار بودن پرنده بازميگردد. گردن هما نارنجي رنگ بوده و دو رشته پر سياه به شکل دو رشته سبيل از دو سوي منقارش آويزان است. پرندگان نابالغ سر و گردني کاملا سياه رنگ دارند.




يکي از عادات هما در هنگام تميز و مرتب کردن پرهاي سينهاش استفاده ازترکيبات آهندار موجود در سنگهاي مناطق کوهستاني است. اکسيد آهن موجود دراينگونه سنگها باعث ميشود تا پرهاي سطح شکمي پرندگان بالغ موجود درطبيعت به نارنجي پر رنگ تمايل داشته باشد، در حاليکه پرهاي سطح شکمي پرندگاني که در اسارت بزرگ ميشوند بسيار روشنتر از همنوعان آزاد خوداست. هما با اين عمل علاوه بر از بين بردن حشرات ذرهبيني موجود در ميانپرهاي خود، باعث استحکام و حفاظت بيشتر از پرهاي آسيب ديدهاش ميشود. بااين وجود اکسيد آهن خاصيت عايق بودن سطح پرها را در برابر باد از بين برده و به همين دليل هما هيچگاه شاهپرها و پرهاي زير بالهايش را به اين مادهآغشته نميکند

وضعیت بقا
کمترین نگرانی (IUCN 3.1)
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	طنابداران
رده:	پرندگان
راسته:	عقاب‌سانان یا شاهین‌سانان
تیره:	کرکس‌های دنیای نو
سرده:	Gypaetus Storr، ۱۷۸۴
گونه:	G. barbatus
نام علمی
Gypaetus barbatus لینه، ۱۷۵۸

هما یا مرغ استخوان‌خوار (نام علمی: Gypaetus barbatus به معنی کرکس ریش‌دار) نوعی کرکس بزرگ است که در کوه‌های مرتفع آفریقا، جنوب اروپا و آسیا زندگی می‌کند.

هما در تمام طول سال یک جا می‌ماند و هر فصل فقط یک یا دو تخم می‌گذارد. این پرنده مانند دیگر کرکس‌ها عمدتاً لاشه‌خوار است اما عمدهٔ غذای آن را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. هما استخوان‌های بزرگ را از ارتفاع زیاد به روی سنگ‌ها پرتاب می‌کند تا به قطعات کوچک‌تر شکسته شود. گاهی هم از لاک‌پشت‌های زنده به همین روش تغذیه می‌کند.

هما در اسطوره‌های ایرانی جایگاه مهمی دارد و معروف است که سایه‌اش بر سر هر کس بیافتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید به همین دلیل به مرغ سعادت معروف شده‌است.^[۱]

در افسانه‌های ایران مثل ققنوس در اساطیر مصر و یونان صاحب کرامت است. همادر ادبیات ایران به عنوان نماد سعادت است و برعکس جغد که نماد شوم است البته هما می‌تواندپرنده‌ای افسانه‌ای و اساطیری باشد ^[۲] در قصه‌ها و مثل‌های ایرانی از هما به عنوان پرنده سعادت یاد شده‌است.

در خرابه‌های تخت جمشید که پایتخت هخامنشیان بوده‌است دو مجسمه سنگی از هما پیدا شده‌است.^[۳] این نشان می‌دهد که هما در زمان ایران باستان نیز پرنده سعادت بوده‌است.^[۴]

ویژگی‌های جسمی [ویرایش]

جثهٔ هما بیشتر شبیه به یک شاهین عظیم‌الجثه است تا یک کرکس و تنها کرکسی است که سرش پر دارد. ارتفاع هما ۹۵ تا ۱۲۵ سانتی‌متر، فاصلهٔ بین دو بال آن ۲۷۵ تا ۳۰۸ سانتی‌متر و وزن آن ۴.۵ تا ۷.۵ کیلوگرم است.

هما در فرهنگ و ادبیات ایران [ویرایش]

هم‌چنین ببینید: هما (اسطوره)

هما (همای) جایگاه برجسته ای در ادبیات ایران زمین داشته است. در سروده های بسیاری از شاعران از هما به عنوان پرنده خوشبختی و سعادت یاد شده است. در ادبیات فارسی او را نماد فرّ و شکوه دانند و به شگون نیک گیرند.^[۵] همچنین آمده است "مرغی است که او را مبارک دارند و چون پیدا شود مردم به تفأل در زیر سایه ٔ او روند"^[۶].

نمونه هایی از یادکرد هما در ادبیات فارسی:

تو فرّ همایی و زیبای گاه		تو تاج کیانی و پشت سپاه (فردوسی)
همای سپهری بگسترد پر		همی بر سرش داشت سایه ز فر (فردوسی)
تا نبود چون همای فرخ کرکس		همچو نباشد به شبه باز خشین پند (فرخی)
کس نیاید به زیر سایه ٔ بوم		ور همای از جهان شود معدوم (سعدی)
همای گو مفکن سایه ٔ شرف هرگز		بر آن دیار که طوطی کم از زغن باشد (حافظ)
تا همایم خوانده ای در کام دل		هرنواله استخوان می آیدم (خاقانی)
فرّ همای ملکی داشتی		اوج هوای فلکی داشتی (نظامی)
چون تو همایی شرف کار باش		کم خور و کم گوی و کم آزار باش (نظامی)

نقش این پرنده در کنده کاریها و برخی از سر ستون های پارسه (تخت جمشید) نیز پیداست. هواپیمایی ملی ایران با بکارگیری ایهام نام هما و نیز نماد هما به بهترین شکل چه به در تعبیر پرنده سعادت و چه در استفاده از حروف کوتاه شده برای نامش این باور فرهنگ عامه را با فعالیت تجاری خود پیوند زده بود. در نشان کنونی باشگاه فوتبال پرسپولیس هم نمادی از سر این پرنده به کار گرفته شده است.

نگارخانه [ویرایش]

• 

  هما (النسر)

• 

  هما

• 

  همای بالغ پرهای زرد براق دارد

• 

  همای نابالغ پرهای تیره‌رنگ دارد

• 

  نیمرخ سر

• 

  کودکی به همراه هما در کابل

• 

  Gypaetus barbatus aureus

• 

  Gypaetus barbatus hemachalanus